AIEd Bilgi TabanıAIEd KB
Bu sayfada

Bu sayfayı İngilizce okuyun

Kavramlar

Eğitimde YZ Felsefesi

Oluşturuldu 2026-10-14

Bu İngilizce sayfanın bir ana dili konuşanı tarafından gözden geçirilmemiş otomatik çevirisidir.

Eğitimde YZ felsefesi — yapay zekânın teaching ve öğrenmede gündeme getirdiği temel kavramsal soruları inceleyen eğitim felsefesi dalı: Makineler bu süreçlere katıldığında bilginin ve düşüncenin doğası nedir? Biliş, insan ile yapay sistemler arasında dağıldığında öğrenen nedir? YZ’ye hangi Öğrenen Etkenliği, sorumluluk ve kişilik biçimleri uygulanabilir ve eğitim, YZ aracılı bir dünyada öğrenenlere ne borçludur? Bilgi tabanının öğrenmenin nasıl gerçekleştiğine dair kuramları derlediği Öğrenme Kuramları sayfasından farklı (ama ona bağlı) olarak, eğitimde YZ felsefesi, YZ aracılı koşullar altında öğrenmenin, aklın ve öğrenenin temelde ne olduğuna dair daha derin soruları sorar.

Dikkate Alınması Gereken Sorular

  • Düşünmek bilinç ve beden gerektirir mi? Bir YZ muhakemenize gerçekten katılıyorsa, “düşüncenin” bir kısmı makinede mi oluyor — ve bu, kimin öğrendiğini değiştirir mi?
  • Sayfa, bilişin insan ve yapay sistemler arasında “dağıldığı” fikrini gündeme getiriyor. YZ yardımıyla çözdüğünüz bir görevi düşünün: sizin düşünceniz nerede bitti ve makineninki nerede başladı?
  • Bir öğrenenin bilişsel süreçleri gerçekten melez hale gelirse (kısmen insan, kısmen yapay), bu, “öğrenen” dediğimiz şey ve eğitimin ona borçlu olduğu şeyler açısından ne anlama gelir?
  • Sayfa felsefeyi (öğrenme ve öğrenenin temelde ne olduğu) öğrenme kuramlarından (öğrenmenin nasıl gerçekleştiği) ayırıyor. Öğrenmeye dair aslında felsefi bir pozisyon olan bir inancınızı adlandırabilir misiniz?
  • YZ bilinç olmadan “işlevsel eylemsellik” gösterebiliyorsa, eğitsel etkilerinden sorumlu tutulur mu — tutulmuyorsa kim tutulur? Bir AI tutor öğrenciyi yanlış yönlendirdiğinde kim yanıt vermelidir?
  • Posthümanist düşünce öğrenenleri “post-insan” varlıklar olarak yeniden çerçeveliyor. Bu fikir, bir öğrencinin aklının nerede bulunduğuna dair sizin varsayımlarınızı nasıl sorgular ya da sarsar?

Giriş

Bu sayfa, AI in education’nin felsefi ve kuramsal temellerine ayrılmıştır. Öğrenme Kuramları ampirik ve tasarım odaklı kuramları (Davranışçılık, constructivism, cognitive load, self-regulated learning vb.) belgelemekteyken, felsefe ekseni bu kuramların önceden varsaydığı ontolojik, epistemolojik ve etik sorulara eğilir. İkisi yakından bağlıdır: felsefi pozisyonlar, hangi öğrenme kuramlarının makul göründüğünü ve hangi eğitim hedeflerinin peşinden gidilmeye değer olduğunu şekillendirir.

Temel felsefi sorular

  • Aklın ve bilişin doğası. Düşünmek bilinç ve beden gerektirir mi? YZ gerçekten bilişsel süreçlere katılabilir mi? Topluluk bilişi (ensemble cognition) gibi çerçeveler, YZ’nin işlevsel eylemselliği — bilişsel süreçlerde gerçek nedensel etki — bilinç olmaksızın sergilediğini ve düşüncenin dinamik insan–AI interaction doğduğunu savunur.(Towards a philosophy of ensemble cognition: Reconceptualising agency and mind in AI-mediated educational environments) Distributed cognition ve genişletilmiş akıl tezi, bilişin sistemler arasında yayıldığına dair benzer iddialarda bulunur.

  • Öğrenen nedir? Posthümanist felsefe, bilişsel süreçleri gerçekten melez olan ve biological ile yapay sistemler arasında dağılan “post-insan” bir varlık olarak öğreneni yeniden kavramsallaştırır.(Pedagogical Symbiosis: conceptualizing the Post-Human Learner in the age of cognitive AI) Bu, öğrenenin sınırlandırılmış, özerk bir bireysel akıl olduğu varsayımına meydan okur.

  • Bedensiz YZ’nin bedene dâhil oluşu ve sınırları. Embodied ve biliş-sonrası felsefe, sembolik ve bedensiz YZ modellerinin hâkimiyetine eleştiri getirir; bilişin, mevcut generative AI’de bulunmayan durumsallık, belirme ve duyumsal-hareket bağlantısına dayandığını savunur.("If You Can't Dance Your Program, You Can't Write It": Challenges and Implications for AI in Education)

  • Eylemsellik, yazarlık ve anlam. YZ yorumu ve anlam üretimini aracılık ettiğinde, felsefe yazarlığın, epistemik Öğrenen Etkenliği ve yorumsal özerkliğin nasıl yeniden biçimlendiğini sorar.(AI-Mediated Learning and the Restructuring of Interpretive Cognition: A Developmental-Critical Model for Social Sciences and Humanities Education)

  • YZ tarafından üretilen bilimsel nesnelerin ontolojisi. Kimyada, YZ’nin öngördüğü bileşikler ve titrasyon eğrileri — ampirik olarak kanıtlanana kadar ne tamamen hipotetik ne de tamamen gerçek — bir “sınır ontolojik alan” işgal eder; bu durum disiplini, gerçekliğin insan ve makine işbirliği olduğu yapılandırmacı bir görüşe doğru realizmden uzaklaştırır (Reyes and Regala (2026)).

  • Bilişsel edilgenlik, epistemik bir zarar olarak. Bai ve Costa (2026), düşünmeyi içe dönük, devredilemez bir etkinlik olarak ele alan Arendt’ın hesabından yararlanarak, işi hazır sunan üretici YZ’nin düşünmeyi yalnızca dışa aktarmadığını, onu kapatıyor olduğunu savunur; Bourdieu’nun alan ve habitus kavramları riski kurumsal yapılarda konumlar (Bai & Costa (2026)).

  • Değerler, adalet ve eğitimin amacı. Felsefi analiz, YZ kaynaklı eğitimin insanın gelişimini ve eğitim adaletini mi yoksa öğrenmeyi üretkenlik hizmetinde araçsallaştırarak mı hizmet ettiğini inceler.(Can we disrupt the momentum of the AI colonization of science education?) Bu, Eleştirel Pedagoji ve Etik ile bağlantılıdır.

  • İnsanların YZ ile nasıl ilişki kurduğuna dair epistemolojik temel. Strydom (2026), Schommer’in kişisel epistemolojik inanç beş boyutundan (bilginin kaynağı, kesinliği, örgütlenişi, denetimi ve hızı) yedi insan–üretici-YZ ilişki paradigması türetir ve bunların sahip olunulan değil, yaşanarak sürdürülen şeyler olduğunu savunur — dolayısıyla öğrenenlerin YZ ile ilişki biçimini değiştirmek, onların inançlarını değil, sosyo-teknik ortamı değiştirmeyi gerektirir.

  • Kimin felsefesi? Alanın kavramsal temellerinde çoğulculuk. Xie (2026), alanın felsefi tartışmasının tek bir Batı mimarisince aşırı belirlendiğini — ayrık öznelerin niteliği olarak epistemic agency, gösterimsel ve hesaplamalı olarak çerçevelenen bilgi ve özne–nesne düalizmi içinde konumlanan insan–YZ ilişkisi — böylece alanın ortak hayal gücünün sınırlarının onun sınırları haline geldiğini savunur. Karşılaştırmalı bir karşı ağırlık olarak Daoist kavramları — “Dao doğası” (道性), öz-şekillenme (修道) ve “Zhenren” (真人) — değişmemiş bir çerçeveye eklenen “Doğu içeriği” olarak değil, YZ’nin kendisinin anlaşıldığı kavramsal temelleri yeniden şekillendiren kaynaklar olarak yeniden kurar ve bunları bilgiye (epistemik tek kültür ve sentetik yanlış bilgi), bilmeye (critical thought aşındıran dışa aktarma) ve etkiye (çevresel maliyetler ve Küresel Kuzey–Güney asimetrileri) uygular.(Alternative AI Philosophy: Daoism as Method for AI in Education)

  • Yanıt verebilirlik olmadan eylemsellik. 366 üretici YZ yükseköğretim özetine yönelik bir metin-korpus destekli söylem analizi, AI’nin 2.050 kez adandığını ve 447 sıkı eylemci–yüklem ilişkisine girdiğini — alanın en sık geçen eylemcisi olduğunu — bulur; ancak bunlarda eylem yüklemleri baskındır (%78,7) ve hiçbir cümle bir sistemi sorumlu tutmaz: 166 zorunluluk ifadesinin hiçbirinde sorumluluk bir sisteme atanmaz ve YZ’yi hesap verebilirliğe bağlayan tek yan cümle, YZ’nin hesap verebilir olmadığını söyler. Poudyal (2026) bunu, işlevsel eylemselliğin, onu hiç kimseye bağlamayacak ilişkisel sorumluluk olmadan dilde tanınması olarak okur. Ne araç ne de işbirlikçi: aracısal etmen (mediational agent). Warschauer, Tate and Ritchie (2026), üretici YZ’yi sıradan bir araç olarak adlandırmanın onun etkileşimsel etkisini hafife aldığını, işbirlikçi olarak adlandırmanın ise ona haksız yere kasıt ve hesap verebilirlik atfettiğini savunur ve aracısal etmen — yanıt veren, hesap verebilir olmayan, yeniliği zekâda değil katılımda olan bir sistem — önermektedir.

Öğrenme kuramlarıyla ilişkisi

Eğitimde YZ felsefesi ile Öğrenme Kuramları birbirini tamamlayan merceklerdir. Öğrenme kuramları öğrenmenin mekanizmalarını açıklar (örneğin Geri Bildirim, İskeleleme (Scaffolding) veya bilişsel yükün sonuçları nasıl şekillendirdiğini); felsefe bu mekanizmaların ön varsayımlarını sorgular — neyin bilgi sayıldığını, kimin bilen sayıldığını ve öğrenenin temelde ne olduğunu. Özellikle posthümanist ve eleştirel felsefi çalışmalar, alanı Teknolojik Pedagojik İçerik Bilgisi (TPACK) ve SAM gibi araçsal çerçevelerin ötesine geçmeye, daha derin bir ontolojik yeniden yönelmeye zorlar.(Pedagogical Symbiosis: conceptualizing the Post-Human Learner in the age of cognitive AI)

Kuram gelişimiyle ilişkisi

Eğitimde YZ felsefesi ile theory development in AIEd birbirini tamamlar ama ayrıdır. Felsefe ontolojik ve epistemolojik soruları sorar — YZ aracılı koşullar altında aklın, bilginin ve öğrenenin temelde ne olduğunu — kuram gelişimi ise bu sorulara verilen yanıtları işlevsel kılan mekanizmaları üretir ve ampirik olarak sınar (üreticilik, epistemik eş-eylemsellik, var olmayan bilişsel temel). İkisi karşılıklı olarak besler: felsefe kuramların taşıdığı ön varsayımları netleştirir (örneğin epistemic co-agency, dağıtık ve bireyci olmayan bir biliş modeli öngörür); kuram gelişimi ise felsefi pozisyonlara sınanabilir, yanlışlanabilir bir biçim verir. Alanın en temel makaleleri her ikisini birden yapar, iki kavram arasındaki sınırda durur.

Bağlı kavramlar

Bağlı makaleler

Üst veri

Öğrenme ve öğretimÖğrenme Kuramları
Eşitlik, etik ve sorumlu kullanımEtik
Eğitimde YZ’nin temelleriÖğrenen Etkenliği, Eğitimde Yapay Zeka, İnsan–YZ İşbirliği, Eğitimde YZ Felsefesi
SourceHistoryEditChat

Bu sayfayı göm

Bu sayfayı bir öğrenme yönetim sistemine veya başka bir web sitesine gömmek için aşağıdaki kodu kopyalayın. Gömülü sürüm yalnızca sayfa içeriğini gösterir — site başlığını, gezintiyi ve alt bilgiyi gizler.