AIEd Bilgi TabanıAIEd KB
Bu sayfada

Bu sayfayı İngilizce okuyun

Kavramlar

Eleştirel Pedagoji

Oluşturuldu 2026-10-14

Bu İngilizce sayfanın bir ana dili konuşanı tarafından gözden geçirilmemiş otomatik çevirisidir.

Eleştirel pedagoji — Paulo Freire’nin çalışmalarına ve Henry Giroux gibi sonraki eleştirel kuramcıların çalışmalarına kök salmış, öğretme ve öğrenmeyi doğası gereği siyasi eylemler olarak ele alan bir eğitim yaklaşımı. Yalnızca beceri ya da bilgi aktarmak yerine, eleştirel pedagoji eğitimden kimin yararlandığını, hangi bilginin ayrıcalıklandığını ve okullamanın güç ve baskı sistemlerini nasıl yeniden ürettiğini ya da onlara nasıl direndiğini sorar. Eğitimde yapay zeka bağlamında eleştirel pedagoji, YZ benimsenmesini şekillendiren kurumsal ve kapitalist mantıkları sorgular, marjinalleştirilmiş toplulukların seslerini ve epistemolojilerini merkeze alır ve YZ okuryazarlığını salt teknik yetkinlik değil, bir direniş ve toplumsal dönüşüm pratiği olarak ele alır.

Üzerinde Düşünülebilecek Sorular

  • Eğitiminiz — ya da içindeki YZ araçları — aslında kime hizmet ediyor? Eleştirel pedagoji bu sorunun kaçınılmaz, isteğe bağlı olmadığını savunur. Dürüst yanıtınız nedir?
  • Eleştirel düşünme “bu akıl yürütme sağlam mı?” diye sorar. Eleştirel pedagoji “bu eğitim kime yarar ve kimin bilgisi geçerli sayılır?” diye sorar. Bu iki soru nasıl farklıdır ve birinin ötekine ne zaman ihtiyacı vardır?
  • Bazı araştırmacılar, üretken yapay zekanın eğitime yayılmasını marjinalleştirilmiş topluluklardan veri, emek ve kaynak çıkaran bir “kolonizasyon” biçimi olarak betimler. Bu çerçeveleme aşırı mı görünüyor, yoksa gerçek bir şeyi mi adlandırıyor?
  • Eleştirel YZ okuryazarlığı “YZ’ye direnmeyi” kapsayabilir — teknolojinin bir çözüm olarak kaçınılmazlığını reddetmeyi. Hangi durumlarda stratejik ret ya da kullanmama, benimsemeden daha sorumlu bir tercih olabilir?
  • Yetkili bilginin ne olduğuna kim karar verir? YZ sistemleri yetkili konumlandırılırsa, öğrenenlerin kendi yaşanmış ve topluluk epistemolojilerine ne olur?
  • Eleştirel pedagoji altında öğretmen, YZ becerilerinin tarafsız bir aktarıcısı değil, Öğrenenler in YZ’nin siyasetini sorgulamasına yardımcı olan bir kolaylaştırıcıdır. Bu role ne kadar rahatsiniz ve bu rol sizden ne isterdi?

Giriş

Eleştirel pedagoji, Eleştirel Düşünme ten farklıdır. Eleştirel düşünme — argümanları değerlendirme, varsayımları sorgulama ve dikkatle akıl yürütme — hemen her çerçeve içinde çalıştırılabilen bir bilişsel beceridir. Eleştirel pedagoji buna karşılık bu becerileri güç, adalet, eşitlik ve toplumsal dönüşüm sorularına bağlayan bir siyasi ve etik duruştur. Bilgi tabanı bunları ilişkili ama farklı kavramlar olarak ele alır: eleştirel düşünme “bu akıl yürütme sağlam mı?” diye sorar, eleştirel pedagoji ise “bu eğitim kime hizmet eder ve kimin bilgisi geçerli sayılır?” diye sorar.

Eleştirel pedagoji ve eğitimde yapay zeka

Eğitimde yapay zeka, eleştirel pedagoji için keskin sorular ortaya çıkarır ve bilgi tabanı çeşitli akımları belgeler:

  • Eğitimin “YZ kolonizasyonuna” eleştirisi. Eleştirel ve feminist araştırmacılar, üretken yapay zeka nın eğitimi sömürgeci istismar ve çıkar örüntülerini — verinin, emeğin ve doğal kaynakların çıkarılması — güçlü olanları marjinalleştirilmiş toplulukların zararına zenginleştirerek yineler biçimde yeniden şekillendirdiğini savunur.(Can we disrupt the momentum of the AI colonization of science education?) Bu çerçeveleme, YZ’yi tarafsız bir mucize çözüm olarak sunan “tekno-utopya” anlatısını reddeder.
  • Uyumdan insanın gelişmesine. Sosyalist–hümanist bir derleme, YZ okuryazarlığını uyumdan dönüşüme taşıyarak “AIgemony” — YZ’nin kurumsal güç asimetrilerini pekiştirmesi — ile görünmez insan etiketleme emeğinin “hayalet işini” adlandırır ve sahiplenme kiplerinin (“having”) yerine etkin katılımın “var olma” kipini (“being”) teşvik eder (Rose (2026)).
  • Feminist ve adalet merkezli YZ. YZ’ye feminist bir yaklaşım adaleti kârın önüne koyar, bilginin niteliği ve mülkiyeti, YZ’den kimin yararlandığı ve sistemler başarısız olduğunda kimin sorumlu olduğuna dair eleştirel sorular sorar. Feminist pedagojiler çerçevesinde çerçevelenen eleştirel YZ okuryazarlığı çağrısında bulunur.(Can we disrupt the momentum of the AI colonization of science education?)
  • Eleştirel bir okuryazarlık pratiği olarak YZ’ye direnmek. Eleştirel YZ Okuryazarlığı (CAIL), “YZ’ye direnmeyi” kapsayabilir — baskın söylemin öne sürdüğü kaçınılmazlığı ve teknoloji çözümcülüğünü reddeden, bunun yerine alternatif gelecekleri düşleyen diyalojik, işbirlikçi pedagojiler aracılığıyla ortak Öğrenen Etkenliği etkenliği besleyen bir duruş.(Reorienting Critical AI Literacy: A Community-Rooted Praxis of “Resisting AI”)
  • Eleştirel YZ okuryazarlığı pedagojisi olarak Çok Kipli YZ kompozisyon. Burriss ve ark. (2026), 22 on birinci sınıf öğrencisinin seçtikleri YZ Etik konuları üzerine video hizmet duyuruları bestelediği bir sınıf ünitesini belgeler; gözetim, veri izni ve algoritmik suçlamayı ses, görüntü, metin ve kendi bedenlerinden inşa edilmiş 90 saniye ile 3 dakika arası filmlere çevirirler. Eleştirel Posthümanist Okuryazarlık çerçevesinden bakıldığında, çalışma siyasi duruşu uygulamada gösterir: yedi filmin tümünde zarar, kötücül bir araçtan değil, düğümlenmiş insan–makine sorumluluğundan doğmuştur ve öğrenciler bir katılımcının gençliğin “her türden güvenilirliğinden bütünüyle yoksun” olduğu biçimdeki itirazına rağmen yine de Öğrenen Etkenliği üzerinden kapanmıştır — “çözüm elimizin altında.” Yazarlar, yaratıcı ve işbirlikçi kompozisyonun kendisinin bir eleştirel YZ okuryazarlığı biçimi olduğunu ve bireysel olarak ölçülebilir performansı öngören mevcut YZ okuryazarlığı ölçekleri ile yetkinlik çerçevelerinin bunu sistematik biçimde dışladığını savunur.
  • Epistemik yetkiyi yeniden dağıtmak. Topluluk temelli YZ öğrenmesi, YZ etkileşimini öğrenenlerin yaşanmış ve topluluk epistemolojilerine dayandırarak YZ sistemlerinin yetkili bilgi kaynağı olarak konumlandırılmasına meydan okur.(Community-Based AI Learning: Redistributing Artificial Intelligence's Epistemic Authority in Education) Bu, epistemik ince ayarı, yetkinin yeniden dağıtımını ve durumsal ayırt etmeyi kapsar.
  • Eleştirel etkileşim kural değil, istisnadır. Romanya’da bir ortaöğretim alt düzey çalışmasında 42 sınıf bölümünden 15’i (%35,71) YZ bağımlı, 16’sı (%38,10) YZ geliştirilmiş olup yalnızca 11’i (%26,19) YZ eleştirel çıkmıştır — bu durum Voicu’nun (2026) yorumsal özerklik için altı kontrol noktalı gelişimsel-eleştirel modelini gerekçelendirmektedir.
  • Kaynak sınırı altında eleştirel pratik olarak dijital aracılık. Sithole (2026), Eleştirel Dijital Pedagojiyi Güney’in dekolonyal epistemolojileriyle birlikte Güney Afrika’daki Tarihsel Olarak Dezavantajlı Kurumlarda akademik gelişime uygular; burada geliştiriciler kurumsal YZ söylemini “kötü okullardan gelen bizim öğrencilerimiz için” ne anlama geldiği sorusundan süzgeçten geçirir. Onların aracılığıı kolaylaştırma değil müdahaledir — araçları benimsemek değil sorgulamak, neyin kazanıldığını ve kimin emeğinin yok olduğunu sormak ve bağlamı bir tasarım tercihi değil, epistemik bir ilke olarak ele almaktır. Yazarın analitik katkısı, dijital eşitsizliği algoritmik kolonyallikten ayırması ve Adams’ı izleyerek YZ’yi dekolonileştirme çağrılarının mecaz değil maddi kalması gerektiğini savunmasıdır.
  • Durumsal ve kültürel-tarihsel etik. Eleştirel yaklaşımlar ayrıca eğitimde YZ etiğinin durumsal olması gerektiğini — soyut ilkelerden çok kültürel-tarihsel ve ekolojik bağlama dayanması gerektiğini — savunur.(Situated AI ethics: a cultural-historical and ecological framework for education)
  • Değere dayalı bir proje olarak sürdürülebilirlik. YZ’nin eğitimsel sürdürülebilirlik üzerindeki etkisi içkin değil, koşullu ve yönetişim aracılıdır: değer eleştireli bir analiz, YZ’nin yalnızca benimsemenin açık eğitim değerlerine tabi kılındığında sürdürülebilir eğitimi desteklediğini ve teknolojileşme ile metalaşma bu değerleri aşındırdığında onu baltaladığını savunur (Alsuhami & Atallah (2026)).
  • Bağlamı silme olarak verimlilik öncelikli uyum söylemi. McInnes ve ark. (2026), Fairclough’un üç boyutlu modelini yükseköğretim uygulayıcılarına yapısal uyum için üretken yapay zeka kullanmalarını öneren 14 gri literatür metnine (Kasım 2022 – Nisan 2025) uygular ve aracın “eğitim uzmanı ve asistanı” olarak insanlaştırıldığı, akademik personelin sistem pedagojik işi gerçekleştirirken “konu özelindeki uzmanlığı” sağlayan bir konumda yer aldığı bir teknoloji çözümcülü söylem bulurlar. Analiz, durumsal, disiplinsel ve eleştirel bağlamın silinmesini üç başarısızlık kiplerinden biri olarak adlandırır — yalnızca uyumlu görünen uyum anlamına gelen performatiflik ve yapısal boyutu uyumlu olan boyutla karıştıran yüzeysel uyumun yanı sıra — bu durum, ders tasarımı üzerine, görünüşte tarafsız bir teknik konu olan önerilerin bile eleştirel pedagojilerin başka yerlerde eleştirdiği depolitize edici mantığı taşıdığına dair kanıttır.
  • Tasarım çözümleri tek başına yeterli değildir. Değere duyarlı tasarım gibi insan merkezli tasarım yaklaşımları yetersizdir: işgücü üretkenliği çerçevelerini ve ekonomik teşvikleri oluşturan sistemsel itici güçleri dokunulmaz bırakırlar ve Öğrenen Etkenliği sıfır toplamlı olabilir; bu nedenle araca devredilen kapasite, öğrenenin elinde kalmayan kapasitedir (Prieto & Dimitriadis (2026)).
  • YZ yönetişimini bir oluşum olarak sınayan olarak insan hakları eğitimi. Kasa-Mälksoo (2026), BM’nin hakkında, yoluyla ve için çerçevesini bir hukuk programında irdeler ve zorluğun teknolojide değil pedagojide yattığını ortaya koyar: öğrenciler bu yapıtların kanıtlaması beklenen etkileşim olmadan parlak yazılı çalışmalar ve parlak oturum tasarımları sunmuşlar ve en eleştirel düşünme sınıf diyalogunda değil ders sonu yazılarında ortaya çıkmıştır. Onun sonucu eğitimcinin rolünü küçültmek yerine onu kaydırır — YZ yönetişimi, öğrencilerin itiraz etmek üzere eğitildiği profesyonel bir sorumluluk hâline gelir ve araç yasaklanmak yerine yönlendirilir.

Eğitimcinin rolü

Eleştirel pedagoji altında eğitimciler, YZ becerilerinin tarafsız aktarıcıları değil, öğrenenlerin YZ’nin siyasetini sorgulamasına yardımcı olan eleştirel muhatap ve kolaylaştırıcılardır. Bu durum bilgi tabanının Öğretmenlik ve YZ Okuryazarlığı kavramlarına ve Eşitlik ile YZ Kötüye Kullanımını Azaltma konusundaki daha geniş kaygıya bağlanır. Eğitimcinin görevi, toplulukların YZ’yi birlikte sorgulayabileceği, ona göre uyarlayabileceği ya da onu reddedebileceği alanlar oluşturmaktır; eğitimi bir hayal gücü ve toplumsal dönüşüm yeri olarak canlı tutmak. Burriss ve ark. (2026), bu role pratik bir koşul ekler: açık uçlu eleştirel YZ okuryazarlığı çalışması, eğitimcilerin YZ uzmanı olarak gelmesini değil, yalnızca öğrencilerle birlikte keşfetmeye istekli olmasını gerektirir — belirli bir sistem üzerine ortak bir öğrenci–öğretmen soruşturması olan elektronik “geçiş izinleri” (hepsi YZ değil), YZ Hakkında Yanlış Kanılar yanlış kanılarını ortaya çıkarıp üzerinde çalışırken teknik bilgiyi derinleştirmiştir. Miles, Haber-Curran ve Arar (2026), bu role yapıcı ve bakım etiği biçiminde bir şekil verir: istek metni okuryazarlığını teknik bir en iyileştirme becerisi değil, retoriksel, etik ve yansıtıcı bir süreç olarak ele alır ve çerçevenin kapanış aşamasında öğrencilerin öğretmenleriyle birlikte Kişisel YZ Kullanım Politikası birlikte tasarlamalarını öngörür; böylece sınıfta YZ kullanımını düzenleyen normları, kendilerine verilen değil, onları yönetenler yazar.

Bağlı kavramlar

Bağlı makaleler

Bağlı kaynaklar

  • Pressing Prompts
    Openly accessible higher-education activities and resources for pressing critical questions about AI, organised into three thematic clusters.

Üst veri

Öğrenme ve öğretimEleştirel Pedagoji
Eşitlik, etik ve sorumlu kullanımEşitlik, Etik
Eğitimde YZ’nin temelleriÖğrenen Etkenliği, YZ Okuryazarlığı, Eleştirel Düşünme, YZ Kötüye Kullanımını Azaltma
SourceHistoryEditChat

Bu sayfayı göm

Bu sayfayı bir öğrenme yönetim sistemine veya başka bir web sitesine gömmek için aşağıdaki kodu kopyalayın. Gömülü sürüm yalnızca sayfa içeriğini gösterir — site başlığını, gezintiyi ve alt bilgiyi gizler.