Teoriler ve Çerçeveler

Bu İngilizce sayfanın bir ana dili konuşanı tarafından gözden geçirilmemiş otomatik çevirisidir.

Teoriler ve çerçeveler — bu bilgi tabanının gerçekten kullandığı açıklayıcı ve düzenleyici yapıların çalışma envanteri. Teoriler öğrenmenin neden gerçekleştiğini açıklar (Öğrenme Kuramları, Öz Belirleme Kuramı, Sosyokültürel Öğrenme, eylem kuramı); çerçeveler tasarım, öğretim ve benimseme kararlarını düzenler (Teknolojik Pedagojik İçerik Bilgisi (TPACK), SAMR, teknoloji benimseme modelleri, ICAP, evrensel öğrenme tasarımı); modeller öğrenme iddialarını sınanabilir ve hesaplanabilir kılar (madde tepki kuramı, Değerlendirme Geçerliliği, Bilgi İzleme). Bir çalışmanın dayandığı merceği bulmak ya da kendi çalışmanız için bir mercek seçmek üzere bu sayfayı kullanın.

Düşünülmesi Gereken Sorular

• Bir teori, bir şey değiştiğinde ne olacağını öngörür; bir çerçeve neye dikkat etmeniz gerektiğini söyler. Bir çalışma, bir çerçevenin adı altında bir kazanç bildirdiğinde ama yanılabilecek hiçbir öngörüde bulunmadığında, aslında ne öğrenilmiştir?
• TPACK, SAMR, UDL, benimseme modelleri ve ICAP modellerinin tümü büyük dil modellerinden önce ortaya çıkmıştır. Aracın kendi başına yazabildiği, açıklayabildiği ve uyum sağlayabildiği koşullarda bunların hangi bölümleri hâlâ geçerli ve bunu nasıl anlarsınız?
• Aşağıda kayda geçen teorilerin bazıları YZ için son birkaç yıl içinde adlandırılmıştır. Bunlardan birinin yanlış olması için ne gerekirdi ve bunu göstermeye çalışan oldu mu?
• Benimseme çoğu zaman aşamalar arasındaki bir hareket olarak bildirilir. Bir meslektaşınız kursunun bu yıl “ikameden yeniden tanımlamaya” geçtiğini söylerse, buna inanmadan önce hangi bağımsız kanıtı isterdiniz?
• Bu alanın çoğu çalışması kuramı ödünç alıp uygular, sınamaz. Güvendiğiniz bir bulguyu seçin: bir kuramın sınaması olarak yeniden çerçevelenebilir miydi ve bu hangi ölçümü gerektirirdi?

Giriş

Her YZ öğretmeni, geri bildirim sistemi ve panosu, tasarımcılar bunları belirtse de belirtmese de insanların nasıl öğrendiğine dair varsayımlar içerir. Bu sayfa, bu varsayımların kaynağı olduğu teorileri, çerçeveleri ve modelleri — kabaca güncel araştırma literatürünün ne ölçüde dayandığına göre sıralanmış biçimde — bir araya getirir ve her birinin neye yaradığını kısaca söyler. Üç etiket arasındaki ayrımlar gerçek ama küçüktür ve sayfanın sonunda, konunun kendisiymiş gibi değil de özetlenerek ele alınır. Pratikte önemli olan, bir iddianın hangi merceğe dayandığı ve bu merceğin iddiayı taşıyıp taşıyamayacağıdır.

Literatürün uyguladığı öğrenme teorileri

Bunlar mekanizmaları açıklar: işi yapan parçaları adlandırır ve bu parçalar değiştiğinde ne izleyeceğini öngörür. YZ literatüründe çoğunlukla psikolojiden ve öğrenme bilimlerinden ödünç alınır ve yeni bir aracın çevresinde yorumlayıcı çerçeve olarak kullanılır.

• Öğrenme teorileri (şemsiye) — ailenin tamamı; davranışçılık ile yapılandırmacılığın klasik kutuplarını ve YZ uygulamalarında tekrarlayan “adı yapılandırmacılık, uygulaması davranışçılık” uyumsuzluğunu içerir. Bağlantıcılık ve bilişsel yük kuramı da burada ele alınır.
• Yapılandırmacılık — öğrenmeyi etkin bilgi inşası olarak görür. Proje tabanlı çalışmaları, diyalog temelli YZ öğretmenliğini ve alıştırma-geri bildirim sistemlerinin kendi ilan ettikleri pedagojiyi ihlal ettiğine dair eleştiriyi besler.
• Sosyokültürel kuram — öğrenmeyi araçlar ve sosyal etkileşim tarafından aracılık edilen bir süreç olarak görür; YZ’nin sıradan bir yardımcı değil, aracılık eden bir yapı olarak kuramsallaştırılmasının sebebi budur.
• Eylem kuramı — çelişkiler dâhil tüm eylem sistemini analiz birimi olarak alır. Öğretmen yönelimli YZ çalışmalarında yaygındır; ilginç bulgu genellikle araçlar, kurallar ve topluluk arasındaki gerilimdir.
• Durumsal öğrenme ve Gövdeleştirilmiş öğrenme — öğrenmeyi bağlama ve bedene bağlı olarak görür; YZ’yi salt dilsel bir ortam olarak ele almanın karşı ağırlığıdır.
• Dağıtık biliş — insanlar ve yapılar arasına yayılmış düşünme; YZ yardımını bilişsel emeğin yerine geçmesi değil, yeniden dağılımı olarak çerçeveler.
• Soruşma topluluğu — çevrimiçi bir deneyimi işleyen kılan sosyal, bilişsel ve öğretim varlıkları; bir deneyim kuramı ve aynı zamanda bir tasarım çerçevesi.
• Öz-belirleme kuramı — özerklik, yetkinlik ve ilişkililiğin motivasyonel ön koşullar olarak ele alınması. YZ kullanımı öğrenmeyi artırmadan katılımı artırdığında sunulan açıklama çoğu zaman budur.
• Bilişçilik — bilgi işleme, çalışma belleği ve öğrenme duygusu ile gerçek öğrenme arasındaki ayrım.

Öğrenen ve öğrenme süreci modelleri

• Öz-düzenlemeli öğrenme — kendi öğrenmesini planlama, izleme ve değerlendirme. YZ desteğinin önemli evrelere mi yoksa yalnızca yürütmeye mi ulaştığını sormak için kullanılan işçi yapı.
• Üstbiliş — kendi düşüncesi üzerine düşünme; YZ öğrenciler yerine düşünüyor diye suçlandığında en sık adı geçen yapı.
• Motivasyon — öğrenenlerin neden katıldığı ve YZ çalışmalarında katılımı öğrenmeden ayıran yapı.
• Öz-yeterlik — yetkinlikten ayrı, kendi kapasitesine duyulan inanç; YZ kullanımı ile sonuçlar arasında sık rastlanan bir aracı değişken.
• Etkenlik — işi kimin yönlendirdiği: alanın denetim-özerklik geriliminin ve en yeni kuramdaki devredilmiş etkenlik mekanizmasının arkasındaki yapı.
• İstenen zorluklar, geri çağırma, boşluk bırakma ve serpiştirme ve çürütme metni — sürtünmeyi pedagojik olarak değerli kılan bulgular; bir YZ’nin ne kadar iş yapması gerektiğine ilişkin kararlara uygulanır.
• Öğrenmenin aktarımı — desteği çekildiğinde yeteneğin sürüp sürmediği; son kuramların öğrenmeyi yardımdan ayıran ölçüt olarak gördüğü, çeşitli sonuçlardan biri değil.

Öğretim, bütünleştirme ve benimseme çerçeveleri

• TPACK — teknolojiyi, pedagojiyi ve içeriği harmanlayan öğretmen bilgisi; öğretmen yönelimli YZ çalışmaları için varsayılan çerçeve.
• Benimseme modelleri — niyetin algılanan fayda ve kullanım kolaylığının bir işlevi olarak ele alınması. Alanın davranış yerine niyete dayanmasının kalıcı bir eleştiri olduğu kadar yaygın biçimde kullanılır.
• ICAP — katılımı pasif, etkin, yapıcı, etkileşimli olarak sıralar; bir YZ etkileşiminin gerçekten ne tür bir kip sağladığını sormak için yararlıdır.
• SAMR — ikameden yeniden tanımlamaya. Olgunluk öyküsü olarak popüler, ölçüm aracı olarak zayıf.
• Evrensel öğrenme tasarımı, kapsayıcı öğrenme ve erişilebilirlik — kimin hizmet aldığını belirleyen tasarım çerçeveleri; engellilik ve eşitlik çalışmalarında en sık başvurulanlar.
• Öğrenme tasarımı, müfredat tasarımı ve Tasarım odaklı düşünme — herhangi bir araç seçilmeden önce görevlerin, dizilerin ve programların nasıl yapılandırıldığı.
• Değişim yönetimi — bir sistemin hiç benimsenip benimsenmediği; çoğu zaman pedagojiden çok kurumsal bir soru.

Ölçüm ve hesaplama modelleri

• Madde tepki kuramı — madde ve yetenek tahmini; bir testin sayılarını yorumlanabilir kılan model.
• Eğitsel ölçme — araç manzarası; YZ okuryazarlığı için özellikle geliştirilen ölçüler dâhil.
• Geçerlik — bir aracın iddia ettiği yapıyı ölçüp ölçmediği; bildirilen bir sonucun kendisine eklenen kuramsal iddiayı destekleyip desteklemediğine karar verir.
• Öz-bildirim ölçüleri — bu literatürde baskın ve en kırılgan kanıt kaynağı; yukarıdaki yapıların bir kısmının öz-bildirim ile performans arasında sert biçimde ayrıştığı bilinmektedir.
• Bilgi izleme ve Öğrenci modelleme — etkileşim verilerinden öğrenenin durumunu zaman içinde tahmin etme.
• Bilişsel teşhis — performansı belirli beceri bileşenlerine atfetme; tanılayıcı öğretimin modelleme karşılığı.
• Kıyaslamalar, YZ eğitim değerlendirmesi ve YZ tasarımında psikometrik farkındalık — sistemlerin ve müdahalelerin nasıl puanlandığı, karşılaştırıldığı ve denetlendiği.
• Tasarım temelli araştırma — teoriyi önceden sınamak yerine tasarlanmış müdahalelerden üreten yöntem.

YZ çağı için adlandırılan teoriler

Bilgi tabanındaki dört öneri teoriyi ödünç almak yerine inşa eder. Bunlar kavram düğümleri değil, makale sayfalarıdır; çünkü her biri tek bir argümandır:

• Üretkencilik — üretken YZ yaygınlaştıkça klasik dördün önemli kavramsal sınırlılıklar gösterdiğini ileri süren yeni bir öğrenme kuramı.
• Epistemik ortak-etkenlik — öğrenenler ile YZ sistemlerinin bilgiyi ve anlayışı birlikte nasıl ürettiğine dair bir model.
• Eksik bilişsel taban — YZ performansı şişirdiğinde YZ’ye doğal öğrencilerin kendi öğrenmelerini neden fazla tahmin ettiğini kuramsallaştırır.
• Etkencilik — dört mekanizmaya (devredilmiş etkenlik, epistemik izleme ve doğrulama, yeniden yapılandırıcı içselleştirme ve azaltılmış destek altında aktarım) ad veren ve sınamaya açık altı önerme ortaya koyan orta-ölçekli bir kuram.

Üç etiketi ayırt etmek

Kelimeler literatürde gevşek kullanılır ve aradaki fark bir sayfa değil, bir paragrafa değer:

• Bir kuram bir mekanizmayı açıklar ve parçaları değiştiğinde ne olacağını öngörür. Yanılabilir; bu yüzden birini sınayan çalışmalar etki büyüklüğü bildirebilir.
• Bir çerçeve düzenler veya reçete eder. Dikkat edilecek bileşenleri adlandırır, genellikle büyüklük öngörmez ve yanlışlanamaz.
• Bir model biçimsel bir gösterimdir, çoğunlukla ölçümün veya öğrenenin durumunun. Takılabilir, karşılaştırılabilir ve bir çerçevenin yapamayacağı biçimde yanlış çıkarılabilir.
• Etiketler örtüşür. Soruşma topluluğu aynı zamanda bir kuram ve bir tasarım çerçevesidir; eylem kuramı hem açıklayıcı hem analitiktir. Etiketi bir kaynağın ne iddia ettiğine dair ipucu olarak, bir dosyalama kategorisi olarak değil, ele alın.

İlgili katmanlar

İki komşu sayfa bilerek başka bir şey üzerinedir. Eğitimde YZ felsefesi normatif ve kavramsal sorular sorar — eğitimin ne için olduğu, bir makinenin öğretip öğretemeyeceği — ve etki büyüklükleri öngörmez; bir çalışma felsefi olarak naif ve kuramsal olarak sağlam olabilir ya da tersi. Teori geliştirme, var olan teoriyi sınamak yerine uygulayan çok sayıdaki AIEd çalışmasına ilişkin kalıcı eleştiri dâhil, teoriyi inşa etme, ödünç alma ve revize etme üst-etkinliğidir. Bu sayfa envanterdir; teori geliştirme, envanteri üretmek ve revize etmekle ilgilidir.

Soru pratik olduğunda mercek seçmek

• Öğretmenler bir sorundan yola çıkarak geriye doğru çalışabilir: öğrenenler katılmıyorsa ICAP ile SDT farklı nedenler adlandırır ve farklı çözümler önerir; soru bir aracı hiç benimsemekse, benimseme modelleri ile SAMR onun hakkında farklı şeyler sorar.
• Öğrenme tasarımcıları, UDL, Öğrenme Tasarımı ve İskeleleme (Scaffolding) gibi tasarım çerçevelerinden — iskeleleme kaldırıldığında ne olacağını öngören bir kuramla eşleştirilerek — en iyi verimi alır.
• Araştırmacılar bir çalışmanın hangi düğümü iddia ettiğini ve tasarımın bunu gerçekten sınayıp sınamayacağını belirtmelidir; ölçüm modelleri (IRT, Değerlendirme Geçerliliği, Öz Bildirim Ölçütleri) bildirilen bir sonucun o iddiayı destekleyip desteklemediğine karar verir.
• Yöneticiler bu çerçeveleri benimseme ve değişim soruları olarak görür; burada bir aşama modeli çoğu zaman bir araç değil, olgunluk öyküsü olarak kullanılır.

Çerçevelerin yapamadığı

Çerçeveler kanıt değildir. Genellikle büyük dil modeli öncesi bağlamlardan ödünç alınır ve uygulayan tarafından yerelleştirilir, markalaşma işlevi görebilirler ve aşama modelleri, öğrenmeden ziyade seviyeler arasındaki hareketi bildiren onay kutusu benimsemesini davet eder. Bir çerçeveye dayanan iddialar, alanın çapraz kesen sınırlılıkları, sonucu ölçen her neyse onun geçerliliği ve öz-bildirimin bilinen sınırlarıyla birlikte okunmalıdır.

Mekanizma-kuram uyumu yine de belirleyici olabilir: 55 YZ destekli oyun tabanlı öğrenme çalışmasının tematik sentezinde etkililiğin, algoritmik sofistikelikten ziyade YZ mekanizmasının hizmet etmesi beklenen pedagojiyi hayata geçirip geçirmediğine bağlı olduğu görülmüştür (Kaşarcı ve Yurt (2026)).

Bağlı kavramlar

• Eğitimde Yapay Zekada Teori Geliştirme — alanda teori inşa etme ve revize etme
• Eğitimde YZ Felsefesi — normatif ve kavramsal katman
• Öğrenme Kuramları — öğrenme kuramı için şemsiye
• Öğrenme Bilimleri — çoğu teorinin ödünç alındığı komşu alan
• AIEd Araştırmalarındaki Sınırlılıklar — kanıt tabanının neyi destekleyip destekleyemediği
• Teknolojik Pedagojik İçerik Bilgisi (TPACK) — öğretmen bilgisi çerçevesi
• Teknoloji Benimseme Modelleri — benimseme çerçeveleri
• Madde Tepki Kuramı — bir ölçüm modeli
• Evrensel Tasarımla Öğrenme — bir tasarım çerçevesi
• AIED’de Araştırma Yöntemleri — teorinin nasıl sınandığı

Bağlı makaleler

• Effectiveness of AI-Supported Game-Based Learning: A Systematic Review of Outcomes, Challenges, and Future Directions — 55 YZ oyun tabanlı öğrenme çalışmasında etkililiği yönetenin algoritmik sofistikelik değil, mekanizma-kuram uyumu olması
• The Evolution of Research on AI and Education Across Four Decades: Insights from the AIxEd Framework — AI×Ed çerçevesi üzerinden kırk yıllık AIED
• Educating minds with generative AI — üretken YZ ve öğrenmeye ilişkin kuram ağırlıklı bir sentez
• An Activity-Theoretical Approach to Teacher Professional Development in Pedagogical AI Agent Design — öğretmen mesleki gelişimine uygulanan eylem kuramı
• Activity theory as a lens on teachers' adoption of AI technologies: A structural equation modeling — eylem kuramı ve öğretmen benimsemesi
• Generativism: Toward a Learning Theory for the Age of Generative Artificial Intelligence — üretken YZ çağı için önerilen bir öğrenme kuramı
• Learning with machines: Toward a theory of epistemic co-agency — epistemik ortak-etkenlik kuramına doğru
• The Absent Cognitive Baseline: Theorizing a Structural Gap in AI-Native College Students' Academic Self-Assessment — YZ’ye doğal öğrencilerin öz-değerlendirmesindeki yapısal boşluğun kuramsallaştırılması
• Agentivism: a learning theory for the age of artificial intelligence — insan-YZ etkileşimi için orta-ölçekli bir öğrenme kuramı
• Measuring Artificial Intelligence Literacy: A Systematic Review of Instrument Development, Conceptual Foundations, and Psychometric Quality — genç bir yapı boyunca araç geliştirme
• Control vs. Agency: Exploring the History of AI in Education — alanın temel denetim-karşı-etkenlik gerilimi