AIEd Bilgi TabanıAIEd KB
Bu sayfada

Bu sayfayı İngilizce okuyun

Kavramlar

Sosyokültürel Öğrenme

Oluşturuldu 2026-10-14

Bu İngilizce sayfanın bir ana dili konuşanı tarafından gözden geçirilmemiş otomatik çevirisidir.

Sosyokültürel öğrenme — Vygotsky’ye dayanan ve öğrenme ile gelişimin toplumsal katılım yoluyla ortaya çıktığını, bunun da kültürel araçlar, dil ve daha bilgili kişilerle etkileşim aracılığıyla gerçekleştiğini ileri süren kuramlar ailesi. Biliş, yalnızca bireylerde ikamet etmek yerine insanlar, nesneler ve ortamlar arasında dağıtılmıştır. Eğitimde YZ bağlamında sosyokültürel kuram, üretken YZ’nin hem etkinliği aracılık yoluyla gerçekleştiren hem etkileşime şarta bağlı katkılar üreten yeni bir aracı ajan olarak nasıl işlev gördüğünü çerçeveler; ve İskeleleme (Scaffolding), Yakınsak Gelişim Bölgesi’nin (ZPD), çıraklığın ve uygulama topluluklarının tasarımını çerçeveler. Bkz. Generative AI as a Mediational Agent: Rethinking Learning in Sociocultural Theory.

Dikkate Alınması Gereken Sorular

  • Vygotsky’nin Yakınsak Gelişim Bölgesi, yalnız başınıza yapabildiğiniz ile yardımla yapabildiğiniz arasındaki boşluktur. İyi zamanlanmış bir ipucunun tek başınıza yapamayacağınız bir şeyi başarmanızı sağladığı bir anı hatırlayın — o yardımı etkili kılan neydi ve ne zaman fazlasını ele vermiş olabilir?
  • Sayfa, insan düşüncesinin dil ve yazı gibi akıl yürütme biçimimizi yeniden örgütleyen kültürel araçlarla “aracılık” edildiğini iddia eder. Bu doğruysa bir YZ sohbet robotunu yeni bir tür düşünme aracı olarak nasıl düşünmeliyiz — ve bu “bilmek”in anlamını nasıl değiştirebilir?
  • Sosyokültürel kuram, bilişin insanlar, nesneler ve ortamlar arasında dağıtıldığını, bireysel kafaların içinde olmadığını söyler. Bu, işleri gerçekten nasıl yaptığınıza dair tecrübenize uyuyor mu ve doğruysa öğrenme tasarımı için ne anlama gelir?
  • Öğrenme önce insanlar arasında ve ancak sonra birey içinde gerçekleşiyorsa, bir öğrencinin akranlarıyla veya daha bilgili bir insanla değil çoğunlukla bir makineyle etkileşim kurmasına izin veren bir YZ özel öğretmeninin riskleri nelerdir?
  • Bir öğrenen ilerlerken yanıtın doğrudan teslim edilmemesi için YZ özel öğretmeninin ne kadar destek vermesi gerektiğine nasıl karar verirdiniz?

Giriş

Kavram

Sosyokültürel kuram (Vygotsky, 1978; Luria; Leontiev), üst zihinsel işlevlerin kültürel olarak örgütlenmiş etkinliklere katılım yoluyla geliştiğini ileri sürer. Öğrenmeyi yalnızca bireyin bilgi işlemede konumlandıran anlatıların aksine sosyokültürel görüş şunu vurgular:

  • Aracılık temeldir. İnsanlar kültürel araçlarla ve onlar aracılığıyla düşünür — dil, yazı, şemalar, teknolojiler — bunlar akıl yürütme, hatırlama ve problem çözme biçimlerini yeniden örgütler (Wertsch, 1991). Bu araçlar yalnızca bilgi iletmez; bilişi ve katılımı yeniden şekillendirir.
  • Öğrenme toplumsaldır. Üst zihinsel işlevler önce insanlar arasında (özeler arası olarak, etkileşim içinde) ve ancak sonra birey içinde görülür. Öğrenme, öğretmenlerle, akranlarla ve topluluklarla katılım yoluyla ortaya çıkar — İskeleleme (Scaffolding), çıraklık ve ZPD boyunca hareket gibi süreçlerde.
  • Biliş dağıtımdadır. Bilişsel iş, bireysel zihin içinde toplanmak yerine insanlar, nesneler ve ortamlar arasında yayılır (Hutchins; Clark & Chalmers; Pea). Dağıtılmış biliş, durumsal öğrenme ve uygulama toplulukları sosyokültürel çizgiyi genişletir.

Yakınsak Gelişim Bölgesi (ZPD)

ZPD (Vygotsky), YZ özel öğretiminde en yaygın biçimde uygulanan sosyokültürel kavramdır: bir öğrenenin yardım almadan yapabildiği ile destekle yapabildiği arasındaki alan. Öğretim bu bölgeyi hedeflediğinde öğrenme en etkin biçimde gerçekleşir — gelişimi itecek kadar zorlayıcı, ilerlemeyi mümkün kılacak kadar destekleyici. Bu, İskeleleme (Scaffolding) kuramsal temelidir: yetkinlik arttıkça geri çekilen geçici, ayarlanabilir destek. Eğitimde YZ bağlamında ZPD, bir YZ özel öğretmeninin, öğrenme ilerlerken bilginin teslim edilmemesi için ne kadar destek sağlaması gerektiğine ilişkin merkezi tasarım sorusunu çerçeveler — bkz. The Evidence Base on AI in K-12: A 2026 Review.

YZ eğitiminde sosyokültürel öğrenme

Sosyokültürel kuram, AIED araştırmasını birkaç ayrı biçimde şekillendirir:

  • YZ bir aracı ajan olarak. Üretken YZ, aracılık araçları ile toplumsal etkileşim arasındaki sosyokültürel ayrımı karmaşıklaştırır: hem etkinliği aracılık yoluyla gerçekleştirir hem de kasıt, toplumsal üyelik veya hesap verebilirlik taşımaksızın etkileşimi şekillendiren bağlama duyarlı, şarta bağlı katkılar üretir. Warschauer, Tate ve Ritchie (2026), hibrit bir kategori olarak aracı ajanı önermekte ve öğrenen etkenliğini korumak için insan öncelikli katılım alışkanlıkları (insan bilişinin önceliği, amaçlı katılım, denetleyici etkenlik, epistemik tetiklik, yansıtıcı öz düzenleme) türetmektedir.(Generative AI as a Mediational Agent: Rethinking Learning in Sociocultural Theory)

  • YZ’nin düzenleyici rolüne ilişkin aşamaya duyarlı bir anlatı. İnsan–YZ ortak düzenlemesinin gelişimsel bir çerçevesi, YZ’ye dört rol verir — iskele, üstbilişsel destek, dış bellek ve karar ortağı — ve bunları aşamaya göre yerleştirir: erken çocuklukta yapılandırılmış dış düzenleme, orta çocukluk ve ergenlikte bir üstbiliş ortağı, yetişkinlikte karmaşık biliş üzerine bir işbirlikçi.

  • ZPD’ye kalibre edilmiş iskeleleme. YZ özel öğretmenleri, yardımı her öğrenenin bölgesi içinde kalacak biçimde dinamik olarak kalibre etmelidir. The Evidence Base on AI in K-12: A 2026 Review, öğrenenin düzeyine ayarlanmış özel öğretmenlerin jenerik yardımdan üstün başarım gösterdiğini ortaya koyar; Uyarlanabilir Öğrenme ve ProPACT: A Proactive AI-Driven Adaptive Collaborative Tutor for Pair Programming, ZPD’yi zorluk ve ipuçlarını ayarlayarak işletime döker; ve A principled way to think about AI in education: guidance for educators and policy makers based on goals, models, desteğin yetkinlik arttıkça geri çekilmesi gerektiğini savunur.

  • Dördüncü bölge: modelin bildikleri. Tsim ve Gutoreva (2025), Vygotsky’nin diyagramını özel öğretim döngüsünü değil diyagramı genişletir; ZPD’ye GenAI tarafından bilinen bir bölge ekler ve bir görevin neye atanması gerektiğini sınıflandıran dört alt bölge çıkarır: Substitute/İkame (göreve özgü bilgi yok, dolayısıyla modelin genel yetkinliği onu taşır), Aid/Yardım (kısmi bilgi, güçlendirilmiş), Complement/Tamamlayıcı (modelin çıktısını denetlemeye yetecek bilgi) ve Non-negotiable/Müzakere edilemez (yardım almadan yapmaya yetecek bilgi, dolayısıyla devretme az şey katar). İskeleleme, ipucu sunumu yerine görev ataması olarak ifade edilir; bir görevi zaman içinde alt bölgeler arasında taşıyan ise gerçek zamanlı değerlendirme, yansıtma ve öğrenmeden oluşan bir üstbiliş döngüsüdür.

  • Çıraklık ve topluluk. Sosyokültürel fikirler, bilişsel çıraklığı, model alma, koçluk ve sönümlenmeyi (fading) besler; uygulama toplulukları, öğrenmeyi bir topluluğun uygulamalarına daha dolu katılıma doğru hareket olarak çerçeveler.

  • Kültürel ve kurumsal bağlam. Yapılandırmacılığa komşu sosyokültürel çizgi, kültürel boyutun neyin bilgi sayıldığını, kimin otorite olduğunu ve çabanın ne anlama geldiğini şekillendirdiğini vurgular — bkz. Sydney PreK-12 hızlı incelemesinin öğrenenler–bağlamlar–kültürler çerçevesi.

  • Konuşma ölçütlerini doğrulamak, konuşması ölçülen gençleri gerektirir. Konuşma hamlesi tanımlarını dört odak öğrenciyle yeniden bağlamlaştırmak, LLM sınıflandırmasında Claim (İddia) için +0,104 ve Question (Soru) için +0,23 olmak üzere F1’i yükseltmiş; öğrencilerin kendi yorumları yetişkin ve model çerçevelerinden sapmıştır — bu, metin temelli sınıflandırmanın veri büyüklüğü değil yapısal bir sınırıdır (Santos-Deonizio ve ark. (2026)).

Bilişsel yük ve üstbilişle bağlantı

Sosyokültürel çizgi, Bilişsel Yük Kuramıyla (destek, verimli çabayı ortadan kaldırmadan yükü yönetmelidir) ve Metabiliş (bölgedeki öğrenenler anlayışlarını etkin biçimde izler ve düzenler) sıkı biçimde bağlantılıdır. The Evidence Base on AI in K-12: A 2026 Review, YZ araçlarının öğrenenleri ZPD’de tuttuğunda — onlar adına cevap vermek yerine — en iyi işlev gördüğüne dair K-12 kanıtını bütünler; İnsan-Denetiminde Yapay Zeka araştırmaları ise insan ve YZ desteğinin birlikte öğrenenin bölgesini nasıl tanımladığını ele alır.

  • Aracı ajan olarak üretken YZ (2026): Vygotsky çizgisindeki aracılıktan yararlanan bir kuram makalesi, üretken YZ’yi yalnızca bir araç/aracılık aracı olarak değil, öğrenme etkinliğine etkin biçimde katılan bir aracı ajan olarak yeniden çerçevelemeyi önerir; sosyokültürel kuramın merkezindeki araç-karşı-toplumsal etkileşim sınırını belirsizleştirir (Generative AI as a Mediational Agent: Rethinking Learning in Sociocultural Theory). Bu, üretken modelleri pasif enstrümanlar değil ortak katılımcılar olarak konumlandırır; aracılığın, Öğrenen Etkenliği ve öğrenen–YZ ilişkisinin öğrenme bilimlerinde nasıl kuramsallaştırıldığına ilişkin çıkarımlar doğurur.

Bağlı kavramlar

Bağlı makaleler

Üst veri

Öğrenme ve öğretimYapılandırmacılık, Öğrenme Kuramları, İskeleleme (Scaffolding), Sosyokültürel Öğrenme
Teknolojiler ve tekniklerÜretici YZ
Eğitimde YZ’nin temelleriÖğrenen Etkenliği, İnsan–YZ İşbirliği
SourceHistoryEditChat

Bu sayfayı göm

Bu sayfayı bir öğrenme yönetim sistemine veya başka bir web sitesine gömmek için aşağıdaki kodu kopyalayın. Gömülü sürüm yalnızca sayfa içeriğini gösterir — site başlığını, gezintiyi ve alt bilgiyi gizler.