Sürece Yönelik Değerlendirme

Bu İngilizce sayfanın bir ana dili konuşanı tarafından gözden geçirilmemiş otomatik çevirisidir.

Sürece yönelik değerlendirme — Değerlendirme bir öğrencinin bir sonuca nasıl vardığı etrafında tasarlanması, yalnızca teslim ettiği ürün etrafında değil: aşamalı teslimler, yansıtıcı gerekçelendirme, diyalojik ve sözlü etkileşim, taslak ve sürüm geçmişi, öğrencilerin kendilerine uygulayabilecekleri ölçütler. Görevin gerçekçiliğinin eş anlamlısı değildir ve işi kimin puanladığına dair bir iddia da değildir: tek delil denetimsiz tek bir ürün olan gerçekçi bir görev, yerine koyduğu ödevdeki aynı ikame sorununa açıktır. Üretken yapay zeka, akıcı çıktının artık talep üzerine üretilebildiği ve bitmiş bir dosyanın hangi akıl yürütmenin ürünü olduğuna dair bilgi taşımadığı için bu ayrımı acil kılan şeydir.

Düşünülmesi Gerekenler

• Bir öğrenci cilalanmış bir ödev teslim ederse, bu ürün düşüncesi hakkında aslında ne iddia etmenize izin verir — ve hangi iddiaları yalnızca destekliyor gibi gösterir?
• Süreç kanıtı taslaklar, gerekçelendirme ve diyalog ister. Çevrenizde kim bu tür akademik öz ifadeye hâkimdir ve kim anlayışı yerine onunla rahat olma durumu üzerinden değerlendirilebilir?
• Tespit güvenilmezdir ve sürece dayalı yeniden tasarım pahalıdır. Sınırlı bir kurumsal bütçeyi nereye harcardınız ve cevabınızı ne değiştirirdi?

Giriş

Yükseköğretimde değerlendirme, çok uzun süredir düşünceyi üründen çıkardı. Teslim edilen bir ödev, rapor veya sınav cevabı, ardındaki akıl yürütmenin yerine geçti ve puanlama, iyi savunulmuş bir ürünü iyi savunulmuş bir sürecin kanıtı olarak ele aldı. Thapa ve Lewis (2026), üretken yapay zekanın bozduğu varsayımı adlandırır: cilalanmış bir yanıt "artık kimsenin düşünce sürecini temsil etmeyebilir", dolayısıyla üründen anlayışa çıkarım güvenli olmaktan çıkar. Onların cevabı daha iyi bir tespit aracı değil, farklı bir kanıt temelidir. Sürece yönelik değerlendirme, yorumlama, gerekçelendirme ve bilgi inşası kanıtlarını geliştikçe toplar; böylece çıktı talep üzerine üretilebildiğinde akıl yürütme görünür kalır.

Kavramın ne olmadığını söylemek işe yarar. Bir görevin değerli gerçek dünya uygulamasını yansıtıp yansıtmadığını soran özgün değerlendirme değildir; Thapa ve Lewis eksenleri ayrı tutar ve denetimsiz tek ürünle verilen özgün bir görevin yine de açıkta olduğunda ısrarlıdırlar. Aracın kullanılıp kullanılmadığını değil, bir kararın nasıl verildiğini soran YZ tespiti değildir. Puanlamayı kimin veya neyin yaptığıyla ilgili olan otomatik değerlendirme de değildir: makine puanlamalı aşamalı bir portfolyo sürece yönelik olabilir, insan puanlamalı kapanış ödevi olmayabilir. Kavram; hangi kanıtın toplandığı, hangi süre boyunca ve hangi koşullarda üretildiğiyle ilgilidir.

Fikir, bir önermeden bilgi tabanında yinelenen bir öneriye dönüştü. Öğrenen etkinliği ve Motivasyon gündemiyle ilgili olarak AIED’de adlandırılmış bir öncelik olarak; performans ve öğrenme araştırmasındaki kalıcılık ve transfer sorununun örgütleyici araştırma gündemi olarak; Brunnström ve Palmqvist’ın YZ ile öz düzenlemeli öğrenme anlatısında "Kara Kutu Değerlendirme" olarak; ve ev ödevlerinin artık öğrenmeyi kanıtlayamadığını gören uygulayıcı öğretmen eğitimcilerinden gelen bir talep olarak karşımıza çıkar.

Süreç kanıtı uygulamada neye benzer

En açık tasarım söz varlığı Thapa ve Lewis’ten gelir; onların dört bağlılığı argümanı görev tasarımına taşır: yansıtıcı gerekçelendirme, aşamalı görev tasarımı, diyalojik etkileşim ve değerlendirici şeffaflık. Uygulamada öğrenciler yalnızca sonuç sunmak yerine yorumlayıcı kararları açıklar, kontrol noktaları boyunca gelişen işler teslim eder, akıl yürütmeleri üzerine sözlü veya diyalojik alışverişlere katılır ve kendilerine uygulayabilecekleri ölçütler çerçevesinde çalışır — bu da geri bildirim okuryazarlığı ve Öz Değerlendirme arazisidir. Boysen’in (2026) açık öğrenme uygulamaları önerisi, aynı mantığı bir denetim izine dönüştürür: proje başlamadan önce belirlenen paylaşılan bir öğrenme planı; gerekli ve yasak kaynakları adlandıran bir öğrenme çözümleme planı; belgelenmiş taslaklar ve sürüm geçmişleri; Değişiklikleri İzle ve kaydedilmiş dosya sürümleriyle korunan, çalışma sürecini açığa çıkaran ve her düzeltmeyi neyin beslediğini açıklayan kayıtlar. Bunu görünür kılınmış öz-düzenleme olarak çerçeveler.

Seçilen süreç kanıtı kanalı, nelerin kanıtlanabileceğini değiştirir: aynı 79 öğrencili üretken yapay zeka çalışmasında, yüksek derinlikli izleme ve planlama sesli düşünme birimlerinde daha yaygınken yüksek derinlikli düzenleme etkileşim günlüklerinde daha yaygındı; dolayısıyla tek bir kayıt sürecin tamamını yakalamaz (Li ve Liu (2026)). İzler puanlardan da açıkça ayrışabilir: 150 öğrenci–YZ konuşması boyunca %41’i tam olarak 1,00 ödev puanı taşırken gözlemlenebilir bilişsel katılım değişkenlik gösterir, dolayısıyla eşleşen puanlar farklı süreçleri gizleyebilir (Fábrega, 2026). DraftTrace, YZ bütünleşik yazmada aynı soruna, tuş vuruşu düzeyindeki süreç ölçülerini son ürünle ve YZ etkileşim izleriyle hizalayarak yanıt verir; kopyalayarak yazmanın yalnızca ürün ve süreç birlikte okunduğunda tanımlanabilir olduğunu gösterir (Chandarana ve ark. (2026)), bu da alanın hâlâ yoksun olduğu davranışsal iz ölçümünün somut bir örneğidir.

Uygulayıcı ve çerçeve anlatıları yapıtları tamamlar. Probleme dayalı öğrenme Değerlendirme hedefleyen Uden ve Hwang’in (2026) LEARN çerçevesi; sürece odaklı rubrikler, sözlü gerekçelendirmeler, aşamalı teslimler ve YZ kullanım beyanı ile birlikte akıl yürütme izleri ister; öğrenme günlükleri ve sesli düşünme protokolleri aracılığıyla yansıtmayı dizinin üstbilişsel motoru olarak ele alır. Moganadas ve arkadaşları (2026), YZ şeffaf, sürece yönelik değerlendirmeyi araştırılabilir beş öneriden biri yapar; yasak veya tespit aracı kullanımı yerine belgeleme, doğrulama ve yansıtıcı gerekçelendirme ister. Padhy (2026), düzeltme geçmişini, etkileşim örüntülerini ve görev üzerinde geçen süreyi kaydetmeyi, şeffaf beyanla eşleştirerek önerir. Goldstein, Marae-Haj ve Zidan (2026), bir Güven krizinden sonra uygulamadan doğan aynı yapıtları raporlar: isteme kayıtları, belge sürüm geçmişi, izlenen grup katkıları ve fiziksel defterlerde tutulan yansıtıcı "yolculuk günlükleri" — yanında ev yazılı işinin artık öğrenmeyi kanıtlayamadığına dair sade bulgu.

Somut araçlar da ortaya çıkmaktadır: Kim ve ark. (2026), problem çözmeyi dört aşama ve on iki tanı alt becerisi olarak işlevselleştirerek bir LLM’nin aşamaya özgü sorular ve rubrikler üretebilmesini sağlar; beş öğretmen ve 64 öğrenci sistemi 90 problem ve 720 alt soru üzerinde kullanmış ve ortalama Sistem Kullanılabilirlik Ölçeği puanı 83,5 olmuştur.

Özgünlükten ve puanlamadan farklı bir eksen

Eksenleri ayrı tutmak önemlidir; çünkü onları birbirine karıştırmak, bir yeniden tasarımın tamamlanmış görünmesini sağlarken açıklık yerinde durur. Sharma (2026), özgünlük ile bütünlük odaklı tasarım arasında tamamlayıcı bir ayrım yapar: özgünlük bir görevin değerli uygulamayı yansıtıp yansıtmadığını sorarken, bütünlük odaklı tasarım öğrenenlerin kararlarını gerekçelendirebilip disiplin standartlarına ilişkin sorumluluk alıp alamayacağını sorar; bu nedenle sunduğu uygulamalar — yorumlanmış karar izleri, GenAI katkılı iddiaların doğrulanması, sözlü savunma, sürüm geçmişiyle taslak farkları — gerçekçilikleri için değil görünür kıldıkları yargı için seçilir. Espino ve Espino’nun (2026) işletme eğitimi üzerine on yıllık derlemesi, literatür tarafından aynı tasarım sonucuna varır; yorumlama, bağlamsal uygulama ve yinelemeli iyileştirme gerektiren özgün, süreci görünür görevlere yakınsayan alanı ve değişmemiş değerlendirme yapıları içinde yalıtılmış araç benimsemesini en kalıcı başarısızlığı olarak ele alır.

Yapı ayrıca kanıtın nasıl puanlandığı sorusundan da ayırt edilebilir. Geçerlilik akıl yürütmesi ikisinin buluştuğu yerdir: Brunnström ve Palmqvist (2026), bir sohbet robotu makul bir sınav cevabı üretebildiğinde teslim edilen ürünün öğrencinin ne öğrendiğine dair daha zayıf bir gösterge hâline geldiğini; bunun yalnızca bir bütünlük sorunu değil, bir değerlendirme geçerliliği sorunu olduğunu savunur. Yan, Greiff, Lodge ve Gašević'nin performans ve öğrenme argümanında risk altında olan çıkarım da aynıdır; yardım çekildiğinde küçülen performans kazanımları, kazanımın öğrenende değil araçta yaşadığını gösterir ve önerilen çare, anlık görev başarısı yerine kalıcılık ve transfer testleri gibi süreç ölçüleridir.

Tespit neden bu yükü taşıyamaz

Sürece yönelik değerlendirme genellikle tespit yerine bir alternatif olarak öne sürülür ve tespitle ilgili kanıtlar bunun nedenini açıklar. Tespit literatürü hata oranları, göreve bağımlılık ve ana dili İngilizce olmayan ile engelli yazarlara karşı örüntülü önyargı bulur; en son çalışmalar usulsü bir sonuca varır: bir tespit puanı daha yakından incelemeyi tetikleyebilir ama bir bulgu değildir. Munoz ve arkadaşları (2026), bunun uygulamada neye mal olduğunu gösterir. 1.162 üretken yapay zeka usulsüzlük iddiasını kodlayarak, en güçlü kanıt türlerinin soruşturma veya denetim tarafından üretildiğini; taslaklar, denetim toplantıları ve sunumlar gibi süreç kanıtının yalnızca bu uygulamaların zaten var olduğu yerlerde göründüğünü — yani yeniden tasarlanmamış bir değerlendirmede basitçe yok olduğunu — ve tespit aracı çıktısının herhangi bir kategoriden en düşük ispat değerlendirmesini aldığını buldular. Tasarım sonucu bir sıralamadır: süreç kanıtı, bir davanın ihtiyaç duymasından önce var olmalıdır; Weidlich’in (2026) hangi çıkarımın risk altında olduğuna ilişkin akıl yürütmesi aynı noktayı geçerlilik tarafından yapar, çünkü tespitle değerlendirme güvenliğini geri kazandırma girişimleri, öğrenene dair kanıt yerine yapıdan bağımsız varyans getirir.

Tasarım ve iş yükü maliyetleri

Kaynaklar, bunun pahalı olduğunu alışılmadık biçimde açıkça söylüyor. Thapa ve Lewis eşitlik uyarısını doğrudan dile getirir: yansıtıcı ve diyalojik görevler, kapsayıcı biçimde tasarlanıp iskelelenmedikçe akademik öz ifadede daha kendinden emin öğrencilere ayrıcalık tanıyabilir; ilişkisel, geri bildirim yoğun çalışma ise büyük veya kaynak kısıtlı ortamlarda eğitimcilerin duygusal ve mesleki emeğini yoğunlaştırır — ölçeklenebilirlik, standardizasyon ve ölçülebilir performansa yönelik kurumsal beklentilerle çelişen bir durum. Sharma yorumlayan sürümünü ekler: belgelenmiş akıl yürütme isteği, yansıtıcı söylemde daha akıcı olan Öğrenenler’a ayrıcalık tanır ve kanıt olarak yargı "mekanik olarak doğrulanabilir olmaktan çok ilişkisel ve durumsal kalır".

İşletim maliyetleri başka yerlerde maddelenir. Boysen; yeni teknoloji, gözden geçirilmiş ödevler ve ders programları, öğrencilere yabancı becerileri öğretme ve toplanıp puanlanacak ek materyalleri listeler; süreç için düşük riskli kredinin notları şişirebileceği konusunda uyarır ve modelin günlük bilgi edinme çalışmasından çok daha iyi büyük beceri geliştirme projelerine uyduğunu kabul eder; süreç izlemenin bazı eleştirmenlerin YZ gözetimi dediği şey olduğunu da not eder. Goldstein, Marae-Haj ve Zidan’ın katılımcıları; süreç belgelemesini kurmanın gerçekten iş gerektirdiğini, on üç finanse edilmiş gelişmiş araçtan dokuzunu kendi ceplerinden dijital uçurumu derinleştirebilecek biçimde satın aldıklarını ve birkaçının denetimli sınavlara ve öngörülen sözlü tez savunmalarına geri döndüğünü bildirdi. Eşitlik kaygısının Brunnström ve Palmqvist’ın bulgularında YZ’ye özgü bir yanı vardır: yönlendirilmemiş araç kullanımı, düzensiz dağılmış bir etkileşim yönetimi becerisi ister, bu nedenle YZ "halihazırda avantajlı öğrencilere en çok yararlı olabilir" — belgelenmiş bir süreci yönetmekten öğrencilere istenmesine eşlik eden aynı dağılımsal risk. Lopez-López, Bru-Cordero ve Correa-Álvarez (2026), daha fazla bağımsız çalışma süresi ayıran öğrencilerin YZ kullanımını daha katlı değerlendirdiğini buldu ve beyan şablonlarının, sözlü savunmaların ve sürece dayalı değerlendirmenin etik belirsizliği azaltıp azaltmadığının sınanmasını önerdi — alanın hâlâ ihtiyaç duyduğu bir çalışma. Risk, süreç kanıtını işe yaratan mekanizmaya bağlıdır: iş birliği, düzeltme ve yansıtmanın puanlandığı yerlerde öğrencilerin, puanlayıcının istediğini bekledikleriyle eşleşen kanıt üretme nedeni vardır; bu nedenle süreç kayıtları kanıtsal olmaktan çok performatif hâleb gelebilir (Alam & Jackson, 2026).

Çözülmemiş olan

Thapa ve Lewis’ın anlatısı kavramsaldır: katılımcı yok, veri toplama yok ve uygulama denemesi yok; dolayısıyla dört ilke savunulur, test edilmez ve makalenin kendisi öğrenci deneyimi, eğitimci iş yükü ve uzun vadeli sürdürülebilirlik üzerine deneysel çalışma çağrısında bulunur. Fizibilite ortamlara göre ayrımlı bırakılmıştır — büyük derslere, laboratuvarlara, stüdyolara veya klinik yerleşim yerlerine aktarım ele alınmaz. Lane’in (2026) konum belgesi kurumsal tavanı not eder: sürece dayalı değerlendirme, cilalanmış kapanış ürünlerini ödüllendiren not ve transkript yapıları tarafından köreltilir, dolayısıyla yalnızca sınıf yeniden tasarımı teşviki değiştirmez. Ölçüm de zayıftır: Jin ve arkadaşlarının (2026) YZ okuryazarlığı araçlarına ilişkin derlemesi, performansa dayalı ve sürece yönelik değerlendirme ile istemeye ve doğrulamaya ilişkin davranışsal iz ölçümü çağrısında bulunur; ancak mevcut araçların öz bildirime dayandığını rapor eder. Buradaki hiçbir kaynak, sürece yönelik bir yeniden tasarımı ürüne yönelik olanla karşılaştıran bir kontrollü deney rapor etmez; bu da merkezi iddiayı — süreç kanıtının hem taklit edilmesinin daha zor hem de yargılaması için daha adil olduğunu — ilkeden, uygulayıcı raporundan ve dosya kanıtından savunulmuş, ölçekte gösterilmemiş olarak bırakır.

Bağlı kavramlar

• Pedagojik Kalıplar — Aşamalı kontrol noktaları ve süreç kanıtı olarak sıralanmış tasarımlar
• Değerlendirme
• Özgün Değerlendirme
• YZ Tespiti
• Değerlendirme Geçerliliği
• Değerlendirici Yargı
• Biçimlendirici Değerlendirme
• Toplayıcı Değerlendirme
• Geri Bildirim
• Öz Değerlendirme
• Sözlü Değerlendirme
• E-Portfolyo
• YZ Kullanım ve Açıklama Beyanları
• Öz Düzenlemeli Öğrenme
• Akademik Dürüstlük
• Eşitlik

Bağlı makaleler

• Process-Oriented Collaborative Essays: Empowering Undergraduate Students Through Assessment Redesign in the Age of Generative AI — Birinci yıl lisans çıraklığında puanlanan, işbirliğiyle yazılmış süreç ödevi: rubrikte yineleme ve iş birliği, belirtilen sınırlar içinde GenAI’ye izin verilir (Alam & Jackson 2026)

• Distinguishing performance gains from learning when using generative AI — performans öğrenme değildir: süreç ölçüleri üzerine kurulu bir araştırma gündemi (Yan ve ark. 2026)

• Human-centered AI for teacher educators: Designing professional learning for critical AI literacy — gerekçelendirme ve yansıtmaya dayalı, YZ’ye dirençli, sürece dayalı görevler isteyen öğretmen eğitimcileri (Baran ve ark. 2026)

• Educational integrity in GenAI-augmented assessment: making judgment visible — görünür yargı için seçilmiş yorumlanmış karar izleri, sözlü savunma ve taslak farkları

• How strong is the evidence in generative AI-related academic misconduct allegations? A mixed-methods analysis — usulsüzlük dosyalarının ne içerdiği ve içermediği süreç kanıtı

• Which inference is at risk? Assessment validity reasoning and generative AI — değerlendirme kanıtı ikame edildiğinde hangi çıkarım risk altındadır

• Beyond Detection: Redesigning Authentic Assessment in an AI-Mediated World — özgünlük yeniden tasarlanmalı, denetlenmemeli

• From authentic products to authenticated processes: a systematic conceptual review of authentic assessment in AI-rich — özgün ürünler ve onları üreten süreçler

• Reconsidering the Use of Oral Exams and Assessments: An Old Way to Move Into a New Future — akıl yürütmeyi canlı kılan, YZ’ye dirençli bir biçim olarak sözlü sınav

• Preserving epistemic authenticity: process-oriented assessment in the age of generative AI — sürece yönelik değerlendirmenin ardındaki epistemik özgünlük ve dört tasarım bağlılığı (Thapa & Lewis 2026)

• Mapping the Distribution and Depth of Metacognitive Processes in Generative AI-Assisted Learning: Evidence from Interaction Logs and Concurrent Think-Aloud Protocols — Kanala bağlı süreç kanıtı: günlükler ve sesli düşünme farklı süreçleri ortaya çıkarır

• DraftTrace: A Multi-View Analytics Environment for AI-Integrated Writing — DraftTrace: YZ Bütünleşik Yazma için Çok Görünümlü Bir Çözümleme Ortamı

• Same Performance, Different Process: Epistemic Ownership in AI-Mediated Education — Aynı Performans, Farklı Süreç: YZ Aracılı Eğitimde Epistemik Sahiplik

• STEPwise: Supporting Teachers in Diagnosing Students' Mathematical Problem-Solving Skills through LLM-Generated Questions — STEPwise: LLM Üretimli Sorular Yoluyla Öğretmenlerin Matematik Problem Çözme Becerilerini Teşhis Etmeyi Desteklemek